Vriendennieuws

Benieuwd wat de Vrienden van het museum allemaal doen? Hier vind je een overzicht van nieuws, activiteiten en bijdragen.

September 2026

Objecten in de kijker

Magistraal drieluik van Coxie in bruikleen

Naast exposities zorgen ook restauraties van gebouwen voor een levendige uitwisseling van kunstschatten tussen de Vlaamse musea. Zo leverde de restauratie van het Antwerpse Maagdenhuis onlangs een interessante bruikleen voor ons stadsmuseum op.

Als ‘object’ voor dit septembernummer wil ik wat dieper ingaan op de Aanbidding van de Koperen Slang ven Michiel Coxie. Coxie was in 1499 in Mechelen geboren en hij zag kans, zijn schilderstalent te ontwikkelen in Italië, waar grote schilders als Rafaël en Michelangelo werkzaam waren. Het is niet bekend of Coxie deze reuzen van de schilderkunst ontmoet heeft, maar hij nam hun rijke coloriet over. Hij leerde er ook fresco’s te schilderen en die zijn er nog steeds te zien in de Santa Maria dell’Animakerk. Omstreeks 1540 kwam Coxie terug naar zijn geboorteplaats en hij kreeg al snel opdrachten van de Habsburgse vorsten en hun hovelingen. Zo vroeg Philips II hem, kopieën te maken van het Lam Gods van Van Eyk en de Kruisafname van Rogier van der Weyden. Met deze en dergelijke opdrachten werd Coxie een rijk man: hij bezat een groot huis aan de Bruul en was ook eigenaar van Planckendaal, een landgoed dat jaren lang eigendom van de familie Coxie bleef.

Het is niet bekend wanneer en voor wie Coxie zijn De Aanbidding van de Koperen Slang schilderde. Mogelijk was dat in de jaren 1580, omdat Coxie - toen al op leeftijd – zich in die tijd toelegde op het schilderen van grote drieluiken. In de Sint-Romboutskathedraal zijn drie werken uit die tijd te zien: de Marteldood van Sint-Joris en die van Sint-Sebastiaan zijn er in al hun gruwelijkheid en kleurpracht te zien, naast het middenpaneel van de Besnijdenis van de Heer (de zijluiken van dit schilderij zijn verdwenen).

Twee bezoekers kijken naar een groot drieluik schilderij. _{Foto (c) Sophie Nuytten}

De Aanbidding van de Koperen Slang kwam na enige tijd in het Antwerpse Maagdenhuis terecht en is nu dus te zien in het Hof van Busleyden. Het middenpaneel ervan beeldt een scène uit het Bijbelse boek Numeri (vers 21) af, waarbij de Israëlieten riepen: ‘Hebt u ons uit Egypte geleid om te sterven in de woestijn? Er is geen brood, er is geen water, en dat minderwaardige eten staat ons tegen’. God stuurde toen giftige slangen af op het volk en wie werd gebeten stierf. Pas toen Mozes op Gods aanwijzing een koperen slang maakte konden zij die naar die slang keken worden gered.

De koperen slang werd gezien als een voorafbeelding van Jezus’ kruis dat de mensheid heeft gered en zo werd dit thema een geliefd onderwerp voor geestelijke bestellers van kunst.

Coxie heeft de scène plastisch uitgebeeld met machtige lijven die sterven aan de slangenbeten, naast de koperen genezing brengende slang van Mozes. De zijluiken gaan over het kruis. Links is de vondst te zien in 300 na Christus van het ‘ware kruis’ in Jeruzalem door Helena, moeder van keizer Constantijn. Het rechterpaneel vertoont dan weer de kruisverheffing door keizer Heraclius, die nog eens drie eeuwen later de Perzen uit Jeruzalem verdreef.

Schilderij van heerser die naar 2 vrouwen wijst, waar een baby naast ligt. _{Michiel Coxie, Oordeel van Salomon, Museum Hof van Busleyden. Foto: Joris Luyten}

In het Maagdenhuis vormde het schilderij een grandioos decor van toneelstukken die het personeel op gezette tijden opvoerde om de kas van het huis te spekken. Nu maakt de triptiek voor drie jaar deel uit van de vaste collectie van ons museum. Iets verderop, in de zaal van de Grote Raad, is een ander prachtstuk van Coxie te zien: het Oordeel van Salomon dat al eerder in onze nieuwsbrief is beschreven. Coxie gaf letterlijk zijn leven voor de kunst. Toen hij 93 was viel hij van de stelling bij het restaureren in het Antwerpse stadhuis van een schildering van zijn hand. Wél een ander einde dan dat van de ontevreden Israëlieten…..

Rogier Chorus

Drie Mechelse schilderijen gerestaureerd

Met het oog op de tentoonstelling “Bourgondisch tafelen” die op 31 oktober a.s. voor het publiek opent, zijn de afgelopen tijd drie schilderijen uit het bezit van het Hof van Busleyden opgefrist en, waar nodig, gerestaureerd. Een nieuwe tentoonstelling is altijd een uitstekende gelegenheid om kunstwerken uit de eigen collectie, die in een dergelijke expositie een plaats krijgen, onder de loep te nemen. Tot voor kort kon het museum beschikken over een eigen restaurator, Jeannine Van Roy, die in de afgelopen jaren vele tientallen schilderijen zelf onder handen kon nemen voor dat doel, maar onlangs is ook zij met pensioen gegaan. Het museum zal voortaan zijn kunstwerken door externe restauratoren moeten laten behandelen.

Een schilderij van cherubs bij een eetfestijn. _{Gommaert Van der Gracht, Landschap met bloemen, vruchten en putti, Mechelen, Hof van Busleyden, inv.nr. S0094. Foto: Dries Van den Brande.}

Het eerste van de drie schilderijen waar het hier om gaat is Gommaert Van der Grachts Landschap met bloemen, vruchten en putti. Over Van der Gracht is niet veel bekend. Op 1 november 1592 werd hij als Gommare Van der Gracht in de Sint-Romboutskathedraal gedoopt. Zijn vader heette eveneens Gommaert. De naam van zijn moeder wordt, zoals zo vaak in parochieregisters het geval is, op verschillende manieren geschreven: Anna, Anneken of Tanneken Daerts, Derts, Daers of Dert. Of vader Van der Gracht familie was van Maximiliaen Van der Gracht, Heer van Vremde die in 1620 hier als “Prince d’Amour”, d.w.z. leider van de acteurs, betrokken was bij het Blazoenfeest van de rederijkerskamer De Peoene, is niet bekend. Wel was de adellijke Jonkheer Adolf Coel dooppeter van de kleine Gommare. Als jongeling ging hij in de leer bij Michiel Coxie de Jongere († 1616), zoon uit het tweede huwelijk van de Vlaamse Raphael.

Van der Grachts Landschap met bloemen, vruchten en putti kan gezien worden als een stilleven, maar niet in een huiselijke omgeving. Misschien heeft hij zich laten inspireren door Joachim Beuckelaer (1534-ca. 1574), die ook diverse stillevens penseelde tegen de achtergrond van een landschap. In de National Gallery te Londen bevindt zich onder andere een schilderij “Aarde” in een vierdelige serie op het thema “De elementen”, waarop we in de verte een boerenwoning in een bosrijke omgeving zien. Bij Van der Gracht heeft het landschap een veel prominentere plaats gekregen en treffen we putti aan in plaats van vrouwen die trots de oogst van het land tonen. Van onze schilder is verder slechts één ander werk bekend. Ook in dit geval betreft het een stilleven in een landschap, maar daar zien we in de verte het tafereel uitgebeeld van Christus die na Zijn verrijzenis Maria Magdalena ontmoet. Het Landschap met bloemen, vruchten en putti werd behandeld door medewerkers van de internationale firma Mtec Fine Art.

Schilderij van 4 figuren bij een stapel groenten en fruit. _{Joachim Beuckelaer, De vier elementen: Aarde (16e eeuw), London, National Gallery.}

De beide andere recent geconserveerde schilderijen zijn van onbekende meesters. Het gaat om Christus in het huis van Martha en Maria en Zicht op de Vismarkt in Antwerpen. Het eerste van de twee, oorspronkelijk afkomstig uit de collectie van de Mechelse Gasthuiszusters, beeldt een scène uit die is ontleend aan het evangelie van Lukas (10:38-42). Christus bezoekt Martha en Maria van Bethanië, de zussen van Lazarus die Hij later uit de dood zal opwekken. Wanneer Martha zich beklaagt over haar zus, die in volle vervoering naar Christus luistert terwijl zij zichzelf uitslooft voor hun gast, kapittelt Jezus haar en zegt dat haar zus de juiste keus heeft gemaakt. Op het schilderij zie je hoe Martha zich druk maakt over haar zus, terwijl zij een tafel vol met vis, vlees, groente en fruit bereidt. Intussen zit Maria rustig in een boek te bladeren – ongetwijfeld de Bijbel – en luistert aandachtig naar de gast van de beide meisjes.

Schilderij van religieuze figuren in een keuken. _{Christus in het huis van Martha en Maria, Mechelen, Hof van Busleyden, inv.nr. OCMW S0040. Foto: Dries Van den Brande.}

Het onderwerp is door verschillende andere schilders gekozen om uitgebeeld te worden, onder andere door Johannes Vermeer. Bij hem draait het evenwel alleen om de drie personen uit dit verhaal. Vergelijkbaar met ons schilderij is eenzelfde werk van Pieter Aertsen uit 1553 in het Rotterdamse museum Boymans Van Beuningen.

Schilderij van tafels vol groenten met figuren op de achtergrond. _{Pieter Aertsen, Christus in het huis van Martha en Maria (1553), Rotterdam, Museum Boymans Van Beuningen.}

Naast allerlei groente en fruit zien we op dat paneel op de voorgrond een flinke kip of kalkoen, maar meer nog treft de grote hoeveelheid mensen die zich in het huis van de twee zussen bevinden. Eén detail dat het Mechelse schilderij met dat uit Rotterdam gemeenschappelijk heeft, kan ik niet verklaren. In beide werken zien we namelijk Mozes’ stenen tafelen met de Tien Geboden afgebeeld. Bij Aertsen komt het als een miniem detail voor, op het schilderij dat in de tentoonstelling te zien zal zijn, staan ze in een flink formaat op een kast tegen de wand geleund.

Twee close-ups van de schilderijen waar de geboden op te zien zijn. _{Detail uit het schilderij van Pieter Aertsen en uit het Mechelse schilderij.}

Het Zicht op de Vismarkt in Antwerpen bevindt zich al lang in de verzameling van het Hof van Busleyden, maar werd de afgelopen 25 jaar (en misschien zelfs veel langer) niet tentoongesteld.

Een schilderij van een stad met marktkraampjes. _{Onbekend, Zicht op de Vismarkt in Antwerpen, Mechelen, Hof van Busleyden, inv.nr. S0090. Foto: Dries Van den Brande.}

Oorspronkelijk bevond de Antwerpse vismarkt zich bij Het Steen, waar schepen direct konden aanleggen en de vis, vers uit de zee, verhandeld kon worden. Het schilderij vertoont evenwel geen gemakkelijk herkenbare onderdelen van die locatie. ]Wellicht zijn er kenners van het oude Antwerpen die weten om welke opvallende toren het gaat waarin zich aan de voet ervan een beeld van Neptunus bevindt. In de verte zien we een torenspits, maar de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal ligt in werkelijkheid veel dichterbij dan de kerk waarvan we in de achtergrond de torenspits zien. Is dit wel de vismarkt van Antwerpen of hebben we misschien te maken met een zicht op een vismarkt in een andere stad? Titels van schilderijen werden en worden soms gegeven zonder dat er sprake is van absolute zekerheid omtrent de toeschrijving. Wie dit schilderij zijn huidige titel heeft gegeven is niet bekend.

Wim Hüsken

Terugblik

Een boeiende namiddag in Depot Rato

Op 23 augustus brachten we met de Vrienden een bezoek aan Depot Rato, waar Sofie en Mars ons bijzonder hartelijk ontvingen. Met veel enthousiasme nam Sofie ons mee achter de schermen van het Depot. Doorspekt met leuke anekdotes vertelde ze over de werking van het Depot en de bijzondere stukken die er worden bewaard. En bijzonder waren ze zeker!

Buitenaanzicht van een bakstenen loods met overkapping.

Zo kregen we onder meer het originele plan van het stadhuis van de hand van Keldermans te zien. Het was pas teruggekeerd van een tentoonstelling in de Verenigde Staten. Ook een kanon van meer dan 300 kilogram trok onze aandacht, net als een intrigerend portretschilderij waaruit ooit, om een onbekende reden, een stuk werd gesneden. En dat was nog maar een kleine greep uit de vele verrassende objecten en de ermee verbonden verhalen die het Depot rijk is.

We hingen aan Sofies lippen. Haar enthousiasme werkte aanstekelijk en haar verhalen brachten de collectie helemaal tot leven. We hadden zonder moeite nog uren kunnen blijven luisteren. Na deze boeiende en leerrijke ontdekkingstocht sloten we de namiddag gezellig af met een heerlijk drankje. Een welgemeende dankjewel aan Sofie en Mars voor de warme ontvangst en aan Sofie voor haar bevlogen rondleiding. Het was een namiddag die ons nog lang zal bijblijven!

Karine Decoster

Hoog bezoek op onze Algemene Vergadering

Vlak voor de zomervakantie, op zondag 28 juni, hielden wij Vrienden van het Hof van Busleyden onze jaarlijkse algemene vergadering. Ditmaal was er hoog bezoek: het pas verworven portret van het Habsburgse prinsesje was te bezichtigen. Bij de bespreking van de jaarstukken was te zien dat de Vrienden € 7.500 aan de verwerving ervan hebben bijgedragen.

Een bezoeker in rood hemd kijkt naar een klein portretje. _{Foto (c) Sophie Nuytten}

Eddy Brouwers, die de cijfers presenteerde, droeg op deze vergadering het voorzitterschap over aan Karine Decoster, die hem prompt bedankte voor zijn jarenlange enthousiaste inzet voor onze vereniging. Enige zorg baarde het ledental, dat afgelopen jaar van 67 naar 58 terugliep. Maar omdat men had gekozen voor de duurdere categorieën van het lidmaatschap bleef de jaaropbrengst met € 5.000 op gelijk niveau. Ledenwerving zal ook in de toekomst een thema voor ons blijven. De vergadering werd afgerond met een geanimeerde receptie, waarvoor Mars en de collega’s van de museumstaf ons verwenden met drank en hapjes.

Rogier Chorus

Nieuws van het museum

Op zondag 13 september genieten bezoekers van een gratis bezoek aan het museum tijdens Open Monumentendag. Een ideaal moment om nieuwsgierigen warm te maken voor een vriendschap met het museum dus! Tussen 10 en 17 uur vind je ons aan de inkom van het museum.

Twee mensen staan te praten aan een ingang van het museum.
Ben jij er ook bij? Je kan niet alleen de vaste opstelling bezoeken, we openen ook uitzonderlijk de expozaal op de tweede kelderverdieping. Daar lichten we al het tipje van de sluier van Bourgondisch Tafelen, de tijdelijke tentoonstelling die eind oktober opent.

Nog meer nieuwigheden in oktober: het museum pakt uit met een gloednieuwe website. Met een duidelijkere structuur en frisse lay-out zullen we nog beter kunnen communiceren met toekomstige bezoekers.

Mars Van Malderen

Nog meer vriendennieuws lezen? Duik het archief in: